Padaczka u dzieci - objawy, pierwsza pomoc i leczenie

Gdy dziecko nagle sztywnieje, traci kontakt albo zaczyna rytmicznie drgać, strach pojawia się natychmiast. Padaczka u dzieci nie zawsze wygląda jednak jak gwałtowny napad z utratą przytomności, dlatego ważne są także mniej oczywiste objawy, właściwa pierwsza pomoc i spokojna diagnostyka. Wyjaśniam, skąd może wynikać choroba, jak odróżnić ją od drgawek gorączkowych oraz jak wygląda leczenie i codzienne funkcjonowanie dziecka.

Nie każdy napad drgawek oznacza padaczkę

Napad padaczkowy jest krótkotrwałym zaburzeniem pracy mózgu wywołanym nieprawidłową, nadmierną aktywnością komórek nerwowych. Padaczka to choroba związana z trwałą skłonnością do takich napadów, a nie nazwa każdego pojedynczego epizodu drgawek.

U dziecka napad może przyjąć bardzo różną postać. Czasem pojawia się utrata przytomności, sztywność i rytmiczne drgania całego ciała. Innym razem dziecko na kilka sekund przestaje odpowiadać, wpatruje się w jeden punkt, wykonuje powtarzalne ruchy ustami albo nagle traci napięcie mięśni i upada.

Objawy, których łatwo nie zauważyć

• krótkie „zawieszenia” z brakiem reakcji na głos,
• nagłe, powtarzające się szarpnięcia rąk, szczególnie po przebudzeniu,
• drgania jednej strony twarzy lub ciała,
• chwilowe zaburzenia mowy, widzenia albo czucia,
• nietypowe zachowanie i dezorientacja po epizodzie,
• nagłe upadki bez wyraźnej przyczyny.

Podobne zachowania mogą mieć też inne przyczyny, na przykład omdlenie, zaburzenia snu, migrenę, tik, refluks albo problemy z sercem. Dlatego rozpoznania nie stawia się wyłącznie na podstawie opisu jednego objawu. Pomocne bywa nagranie telefonu, o ile można je zrobić bez narażania dziecka.

Skąd bierze się choroba i czym różnią się drgawki gorączkowe

Przyczyną mogą być między innymi predyspozycje genetyczne, wady rozwojowe mózgu, przebyte zakażenia układu nerwowego, uraz, niedotlenienie okołoporodowe, zaburzenia metaboliczne lub zmiany strukturalne. W wielu przypadkach nie udaje się wskazać jednej przyczyny, co nie oznacza, że rodzice coś przeoczyli albo wywołali chorobę swoim postępowaniem.

U części dzieci napady mają charakter zespołu padaczkowego typowego dla określonego wieku. Rokowanie może być wtedy bardzo dobre, ale zależy od rodzaju napadów, zapisu EEG, rozwoju dziecka i reakcji na leczenie. Sam fakt występowania choroby w rodzinie zwiększa czujność, lecz nie przesądza o rozpoznaniu.

Drgawki przy gorączce nie są tym samym

Drgawki gorączkowe występują najczęściej między 6. miesiącem a 5.-6. rokiem życia i pojawiają się w związku z gorączką. Dziecko może zesztywnieć, stracić kontakt i mieć drżenia całego ciała, zwykle przez kilka minut. Taki epizod nie oznacza automatycznie padaczki i u większości dzieci nie prowadzi do trwałych następstw.

Pierwsze drgawki podczas gorączki wymagają jednak oceny lekarskiej, szczególnie gdy trwają długo, powtarzają się w ciągu tej samej choroby, dotyczą tylko jednej strony ciała albo dziecko długo nie wraca do zwykłego zachowania. Leki przeciwgorączkowe poprawiają komfort, ale nie gwarantują zapobiegania drgawkom, dlatego nie należy traktować ich jako pewnej ochrony przed kolejnym napadem.

Co robić podczas napadu i kiedy dzwonić po pomoc

Najważniejszy cel to ochrona dziecka przed urazem. Zachowaj spokój, odsuń twarde i ostre przedmioty, podłóż coś miękkiego pod głowę oraz poluzuj ubranie przy szyi. Od razu zacznij mierzyć czas, bo długość napadu ma znaczenie dla dalszego postępowania.

Nie przytrzymuj na siłę rąk ani nóg, nie próbuj otwierać zaciśniętych ust i nie wkładaj do nich łyżki, palca, chusteczki ani żadnego przedmiotu. Nie podawaj wody, jedzenia ani leków doustnych podczas drgawek. Te popularne metody nie zatrzymują napadu i mogą spowodować zadławienie lub uraz.

Gdy drgawki ustąpią, ułóż dziecko na boku i sprawdź, czy oddycha. Pozostań przy nim, mów spokojnie i nie budź go na siłę, jeśli jest senne. Po napadzie może być przez pewien czas zdezorientowane, wyczerpane, mieć ból głowy albo nie pamiętać zdarzenia.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

• napad trwa dłużej niż 5 minut albo kolejny zaczyna się bez odzyskania świadomości,
• jest to pierwszy napad w życiu dziecka,
• dziecko ma trudności z oddychaniem lub nie odzyskuje przytomności,
• doszło do urazu, zanurzenia w wodzie albo napad wystąpił w szczególnych okolicznościach,
• drgawki pojawiają się u niemowlęcia, są wyraźnie jednostronne lub przebiegają inaczej niż dotychczas.

W Polsce w takiej sytuacji dzwoń pod 112 lub 999. Zgodnie z informacjami publikowanymi przez pacjent.gov.pl nie należy transportować dziecka samodzielnie, jeśli napad trwa, dziecko nie oddycha prawidłowo albo doznało poważnego urazu. Jeśli neurolog zalecił lek ratunkowy do podania podczas przedłużającego się napadu, używaj go wyłącznie według wcześniej ustalonego planu.

Jak wygląda rozpoznanie u neurologa dziecięcego

Najwięcej informacji daje dokładny opis zdarzenia. Lekarz zapyta, co działo się przed napadem, czy dziecko reagowało, jak wyglądały ruchy, ile trwały i jak szybko wróciło do normalnego zachowania. Dzienniczek napadów i nagranie wideo często są równie pomocne jak same wyniki badań.

Podstawowym badaniem jest EEG, czyli zapis aktywności elektrycznej mózgu. Może pomóc określić typ napadów i zespół padaczkowy, ale prawidłowy wynik nie wyklucza choroby. Czasem potrzebne jest EEG po nieprzespanej nocy, dłuższe monitorowanie albo zapis z jednoczesnym nagraniem obrazu.

Rezonans magnetyczny nie jest konieczny w każdej sytuacji. Lekarz częściej zleca go, gdy napad zaczyna się ogniskowo, EEG wskazuje nieprawidłowość, badanie neurologiczne jest nieprawidłowe albo dziecko ma zaburzenia rozwoju. W zależności od objawów wykonuje się też badania krwi, EKG, a rzadziej testy genetyczne lub inne badania specjalistyczne.

Po jednym nieprowokowanym napadzie nie każde dziecko od razu zaczyna codzienne leczenie. Ryzyko nawrotu po pierwszym epizodzie ocenia się indywidualnie, biorąc pod uwagę między innymi EEG, rezonans, badanie neurologiczne i możliwą przyczynę. Najważniejsze jest odróżnienie sytuacji wymagającej obserwacji od tej, w której ryzyko kolejnych napadów jest wysokie.

Leczenie i codzienne życie dziecka

Podstawą terapii są leki przeciwpadaczkowe dobrane do rodzaju napadów, wieku, masy ciała i innych chorób dziecka. Dawka może wymagać stopniowego zwiększania, a dobranie właściwego preparatu czasem zajmuje czas. Samodzielne pomijanie dawek jest jedną z częstszych przyczyn nawrotu napadów.

Jeżeli mimo leczenia napady utrzymują się, neurolog może skierować dziecko do ośrodka zajmującego się padaczką lekooporną. W wybranych przypadkach rozważa się dietę ketogeniczną, stymulację nerwu błędnego albo leczenie operacyjne. Dieta ketogeniczna jest ścisłą terapią medyczną, a nie zwykłą dietą niskowęglowodanową i nie powinna być rozpoczynana bez zespołu specjalistów.

Przeczytaj również: Ból podbrzusza po stosunku - kiedy wymaga konsultacji?

Co rodzice mogą zrobić na co dzień

• pilnować regularnego snu i przyjmowania leków,
• prowadzić dzienniczek napadów, możliwych wyzwalaczy i działań niepożądanych,
• przekazać szkole lub przedszkolu pisemny plan postępowania,
• ustalić, kto może podać lek ratunkowy i kiedy trzeba wezwać pomoc,
• zapewnić nadzór podczas kąpieli, pływania i aktywności na wysokości,
• nie izolować dziecka z obawy przed każdym wysiłkiem.

Brak snu, gorączka, pominięta dawka i silne zmęczenie mogą zwiększać ryzyko napadu u niektórych dzieci. Nie oznacza to jednak, że trzeba rezygnować z zabawy, sportu czy kontaktów z rówieśnikami. Najlepiej ograniczać konkretne zagrożenia, a nie całe dzieciństwo. Zasady bezpieczeństwa powinny wynikać z rodzaju napadów i zaleceń neurologa.

W szkole potrzebna jest przede wszystkim wiedza, nie nadopiekuńczość. Nauczyciel powinien wiedzieć, jak rozpoznać napad, czego nie robić, jak mierzyć czas i kiedy zadzwonić po pomoc. Dziecko nie powinno być automatycznie zwalniane z wychowania fizycznego, chyba że lekarz wskaże konkretne ograniczenia.

Plan działania, który warto mieć zanim wydarzy się kolejny napad

Najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest krótka instrukcja przygotowana wspólnie z neurologiem. Powinna zawierać typowy przebieg napadu, numer telefonu do rodziców, nazwę i dawkę leku ratunkowego, czas po którym należy go podać oraz jasne kryteria wezwania karetki.

Po pierwszym epizodzie zapisz datę, godzinę, temperaturę, możliwe objawy poprzedzające, czas trwania i zachowanie dziecka po napadzie. Taki zapis pomaga lekarzowi szybciej ocenić sytuację i ogranicza ryzyko, że ważny szczegół umknie podczas stresującej wizyty.

Jeżeli dziecko ma nowe, powtarzające się albo niepokojące epizody, skontaktuj się z pediatrą lub neurologiem dziecięcym. Ten materiał pomaga uporządkować wiedzę, ale nie zastępuje badania lekarskiego, szczególnie po pierwszym napadzie, napadzie przedłużającym się lub zdarzeniu z zaburzeniami oddychania.